Փախստականների վերադարձի հարցն իրենց նախկին բնակության վայրեր ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հիմնական խնդիրներից մեկն է, և Ադրբեջանի պահանջով այդ կետը ներառված է «Մադրիդյան սկզբունքներում»` որպես մարդասիրական ակտ առաջարկված ԵԱՀԿ-ի կողմից:

Պաշտոնական տվյալներով` 1988-1994 թթ. (հայերի և ադրբեջանցիների միջև էթնիկ լարվածության ժամանակաշրջանում, որը հանգեցրեց իսկական պատերազմի Ղարաբաղում) Հայաստանից և Ղարաբաղից փախուստի են դիմել ավելի քան 730 հազար ադրբեջանցիներ, Ադրբեջանից` 450 հազար հայեր: Այդ մարդկանցից շատերը, անմիջապես կամ ավելի ուշ, մեկնել են երրորդ երկրներ: Ստույգ վիճակագրություն չկա, թե որքան փախստականներ և նրանց ժառանգներ են մնացել, սակայն անցյալ տարիների ընթացքում այդ մարդկանց մեծ մասը տեղավորվել և ինտեգրվել է իրենց հասարակությանը:

Հայ փախստականները հայտարարում են, որ այլևս չեն պատրաստվում վերադառնալ Ադրբեջան` ելնելով նախևառաջ անվտանգության նկատառումներից: Իսկ ադրբեջանցիները, ընդհակառակը, ասում են, որ ցանկանում են վերադառնալ:

Ժամանակի ընթացքում այդ փախստականների թիվը կրճատվում է: Ադրբեջանը վերջին տարիներին ավաններ է կառուցել փախստականների համար թե նավթի հիմնադրամի, թե ՄԱԿ-ի միջոցներով:

Օրերս Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը կարգադրություն է ստորագրել` լրացուցիչ միջոցներ ձեռնարկել հարկադրված վերաբնակիչների ընտանիքների բնակարանային-կենցաղային պայմանները բարելավելու ուղղությամբ: Ընդհանուր առմամբ կառուցվել են 63 նոր ավաններ, մոտավորապես 100 հազար մարդ տեղավորվել է նոր տներում:

Մինչդեռ հայերն Ադրբեջանում թողել են ավելի քան 90 հազար բնակարան, իսկ դա նշանակում է, որ շուրջ 400 հազար մարդ կարող էին օթևան ստանալ անմիջապես ժամանելուց հետո:

1989 թ. Հայաստանի իշխանությունները միակողմանի փոխհատուցում են վճարել շուրջ 14,5 հազար ադրբեջանական ընտանիքների` Հայաստանում թողած 110 մլն դոլարի արժողությամբ տների և ունեցվածքի համար:

Այսինքն` Ադրբեջանում բնակարանային խնդիր ունեն քիչ թվով տեղափոխված ադրբեջանական ընտանիքներ: Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանում եղել է ընդամենը 12 վրանային քաղաք, որոնցում բնակվում էր փախստականների և հարկադրված տեղահանվածների 11 843 ընտանիք:

Իսկ սա նշանակում է, որ միջնորդների ներկայացրած Ադրբեջանի փաստարկներն այն մասին, որ հայերի հետ կնքված հաշտության համաձայնագրի կետերից մեկը պետք է լինի փախստականների վերադարձը, հետապնդում է ավելի շուտ քաղաքական, քան մարդասիրական նպատակներ: