Տյառնընդառաջին (հայկական տոն, երբ Քրիստոսին ընծայում են տաճարին) հայկական ընտանիքներում կլոր գաթան (արևելյան ծագումով խմորեղեն` պատրաստված ալյուրով, կարագով և շաքարով) առանձնահատուկ արարողությամբ են թխում: (Տոնը գրեթե համընկնում է Սուրբ Վալենտինի տոնի և կառնավալի հետ:) Հայ կանայք փորձում են գաթային հաղորդել այն սերն ու ջերմությունը, որ տածում են ընտանիքի նկատմամբ, որպեսզի ողջ տարի իրենց տանը թևածի խաղաղությունն ու հաջողությունը:

«Մեր մեծերը այդ գաթան թխում էին թոնրի մեջ: Իսկ ամենակարևորն այն է, թե ընտանիքի որ անդամին է բաժին ընկնում գաթայում դրված մետաղադրամը»,- ասում է 60-ամյա Անահիտ Հարությունյանը:

Տյառնընդառաջի գաթան մի փոքր հիշեցնում է Թագավորական գաթան, որը հայտնի է Մարդի Գրա կամ կառնավալ (այս տոնը նշվում է Բարեկենդանի երեքշաբթի օրը` Նոր Օռլեանում և Լուիզիանայի տարբեր քաղաքներում, գունեղ կառնավալներով, պարահանդեսներով և շքերթներով) նշողների շրջանում, որոնք այդ խմորեղենն ուտելիս փոքր զարդ են փնտրում դրա մեջ: Տյառնընդառաջի գաթայի կարևոր մասն էլ կոպեկն է (կամ կոճակը կամ ուլունքահատիկ), որը խմորի մեջ են դնում` հաջողություն կանխագուշակելով նրան, ով կգտնի այն:

Կլոր գաթան պատրաստում են կարագով (մարգարինով), ալյուրով, շաքարավազով և հավկիթով: Այն համարվում է Տյառնընդառաջի սեղանի զարդը: Ամեն տարի փետրվարի 14-ին Հայ Առաքելական եկեղեցին նշում է Աստծո որդուն տաճարին ընծայելու տոնը: Տյառնընդառաջը կամ Մոմավառությունը, ինչպես հայտնի է Արևմուտքում, խորհրդանշում է քառասուն օրական մանուկ Հիսուսին Երուսաղեմի տաճարին ընծայելու տոնը: Ըստ ավանդույթի` երիտասարդները յոթ շրջան պտտվում են բակում վառված խարույկի շուրջը, որից հետո սկսում են կրակի վրայից թռչել երեք անգամ`«չարը խափանելու» համար:

«Հնում արդեն թխած գաթան երեկոյան սկուտեղով դնում էին տան ամենափոքրի մեջքին ու նոր կտրատում: Հետո սկսում էին համտեսել ու անհամբերությամբ սպասել, թե ում է ընկնելու մետաղադրամը»,- ասում է Անահիտն ու պատրաստում գաթայի խմորը:

Նա սեղանին երեք բաժակ այլուր է լցնում, ավելացնում նախապես հալված մեկ տուփ մարգարինը: Դանակով անընդհատ խառնում է ալյուրն ու մարգարինը, այնքան, մինչև մարգարինը մերվում է ալյուրին: Այդ զանգվածի կենտրոնում երկու կոտրած հավկիթ է ավելացնում, և գաթայի խմորը նմանվում է երիցուկի: Անահիտը շարունակում է խառնել:

«Հարկավոր է ավելացնել մի պտղունց աղ: Սովորաբար պետք է հիշել, որ բոլոր խմորները աղ են ուզում: Իսկ հիմա խմորին ավելացնում ենք մեկ բաժակ մածուն, որտեղ նախապես մեկ թեյի գդալ սոդա ենք լցրած լինում»,- ասում է նա ու բաժակով մածունը լցնում խմորի վրա:

Նա շարունակում է դանակով խմորը խառնել: Հետո մի կողմ է դնում դանակը ու սկսում ձեռքերով հունցել: Խմորը կամակորի նման Անահիտի ձեռքերից չի պոկվում, բայց նրա մատները վարպետորեն խույս են տալիս: Նա մի ձեռքով խմորին աչքաչափով ալյուր է անընդհատ ավելացնում, մյուսով հունցում այնքան ժամանակ, մինչև խմորը դադարում է ձեռքերին կպչել:

«Խմորը հունցելիս պետք է ուժ գործադրել: Մի 15 րոպե ձեռքով հունցելուց հետո անցնում ենք խմորը գրտնակով ծեծելուն: Ասեմ, որ այս գաթայի խմորը սիրում է «ծեծվել»: Դրանից այն ավելի փխրուն ու համեղ է դառնում, ուտելիս բերանի մեջ հալչում է»,- բացատրում է Անահիտը:

Հունցելուց հետո Անահիտի ձեռքի մատները զարմանալի արագությամբ կլորացնում են խմորի կտրատած կտորները և բաժանում դրանք միջին չափսի գնդերի: Ասում է, որ գնդերի մեծությունը կախված է նրանից, թե ինչ չափսի գաթան են ցանկանում թխել:

«Հետո թողնում ենք, որ խմորը մի 20 րոպե հանգստանա: Մինչև կհանգստանա, պատրաստում ենք խորիզը, որը լցնելու ենք գնդերի մեջ»,- ասում է նա ու անցնում խորիզի պատրաստմանը:

Անահիտը թասի մեջ լցնում է կես բաժակ շաքարավազ, մեկ բաժակ այլուր և 100 գ նախապես հալեցված կարագ: Նա սկսում է այդ ամենը գդալով խառնել այնքան ժամանակ, մինչև դառնում է համասեռ զանգված: Վերջում ավելացնում է մի պտղունց վանիլին: Ասում է, որ սովորաբար քաղցրն ըստ ճաշակի են անում:

Քսան րոպեն անցնում է: Անահիտը սեղանին մի փոքր ալյուր է ցանում ու այդտեղ դնում գնդերից մեկը: Նա սկսում է խմորը մի փոքր հարթեցնելուց հետո կենտրոնում փոս բացել, որը լցնում է խորիզով: Լցնում է այնքան, որքան տեղավորվում է: Հետո կողքերից խմորը հավաքելով` բարձրացնում է վերև ու միացնում իրար: Խորիզը մնում է խմորի ներսում: Ձեռքով մի փոքր հարթեցնելուց հետո մի անգամ էլ է փոսիկ անում, խորիզ լցնում ու նորից կողքերից խմորը հավաքելով` միացնում իրար:

«Եթե գունդը մեծ է, հնարավոր է այս գործողությունը երեք անգամ անել: Վերջացնելուց հետո արդեն խորիզներով լցված գունդը ձեռքով հարթեցնում ենք: Երեսին նախապես կոտրած ու հարած հավկիթ ենք քսում»,- ասում է նա ու ձեռքի ափով հավկիթը քսում խմորի երեսին:

Այնուհետև պատառաքաղով մի քանի տեղից ծակծկում է խմորը, նույն պատառաքաղով նախշեր անում ու դնում նախապես տաքացրած ջեռոցը: Գաթան թխվում է 200 աստիճան ջերմաստիճանում:

«Մոտ 15 րոպե մնում է ջեռոցում, բայց պետք է ուշադիր լինել. հենց գաթայի երեսը կարմրում է, նշանակում է` եփել է, պետք է հանել ջեռոցից»,- վերջացնում է նա:

Մեկ բաժնի պատրաստման համար

3 բաժակ ալյուր

150 գ մարգարին

3 հավկիթ

մեկ բաժակ մածուն

մեկ թեյի գդալ սոդա

մի պտղունց աղ

Խորիզի համար

0,5 բաժակ շաքարավազ

1 բաժակ ալյուր

100 գ կարագ

մի պտղունց վանիլին

Պատրաստման եղանակը

Սեղանին լցնել երեք բաժակ ալյուրն ու հալեցված մեկ տուփ մարգարինը: Դանակով խառնել իրար, ավելացնել երկու հավկիթ, մի պտղունց աղ` շարունակելով խառնել: Ապա մեկ բաժակ մածունի մեջ ավելացնել մեկ թեյի գդալ սոդա և հարել: Սոդայով մածունը լցնել խմորի վրա ու նորից շարունակել խառնել: Հետո հունցել խմորը ձեռքերով: Որպեսզի խմորը չկպչի, ձեռքերն անընդհատ ալյուրի մեջ թաթախել:

Հունցել` բավական ուժ գործադրելով: 5 րոպե էլ ծեծել գրտնակով: Խմորը բաժանել երկու գնդի և թողնել 20 րոպե հանգստանա:

Խորիզ

Թասի մեջ լցնել 0,5 բաժակ շաքարավազ, 1 բաժակ ալյուր, 100 գ կարագ և խառնել այնքան, որ դառնա համասեռ զանգված: Վերջում ավելացնել մի պտղունց վանիլին:

Վերցնել գնդերից մեկը, մի փոքր հարթեցել` կենտրոնում փոս բացելով: Փոսի մեջ խորիզ լցնել, ապա կողքերից խմորը վերև բարձրացնելով` միացնել իրար: Հետո նորից մի փոքր հարթեցնել, դարձյալ կենտրոնում փոս անել ու նորից խորիզ լցնել: Կրկնել նույն գործողությունը`կողքերից վերև բարձրացնել խմորը ու միացնել իրար: Հետո կրկին հարթեցնել` ստանալով կլոր գաթա: Խմորի երեսին ձեռքի ափով քսել նախապես հարած հավկիթ: Այնուհետև պատառաքաղով ծակծկել, հետո զարդանախշեր անել ու դնել ջեռոցը:

Գաթան թխել 200 աստիճանի տակ: Երբ երեսը սկսում է կարմրել, նշանակում է` եփել է: