Առավոտ կանուխ, երբ Սյունյաց աշխարհի Տաթև գյուղը պաշարած ամպերը սկսում են հետ քաշվել, խոր աշնան գիրկն ընկած գյուղը սկսում է արթնանալ: Ամենուր կարմիր է, դեղին ու դարչնագույն: Տեղ-տեղ ծառերի ճյուղերին ձյուն կա, բայց նրանց կողքին շողում են հասած խնձորներն ու փորձում մի քանի օրով էլ երկարացնել աշունը Սյունյաց լեռներում:

Աշխարհի բան ու գործից անտեղյակ Տաթևում մարդիկ ապրում են իրենց հոգսերով ու խնդիրներով` աշնանացանը կհասցնե՞ն, թե՞ ոչ, անասնակերը կհերիքի՞ այս ձմեռ, թե՞ պակասություն կանի, եղանակը դեռ երկա՞ր տաք կմնա… ու ամեն ինչի պատասխանը վերջանում է հարցով:

«Ապրում են, էլի, յոլա են գնում: Դե, ի՞նչ անեն, իրենց էլ էս ա բախտ վիճակվել: Բայց ասեմ` լավն էն ա, որ վերջին տարիներին էլ գյուղը չեն լքում»,- ասում է գյուղապետն ու ցույց տալիս Խաչատրյանների խրճիթ տանող ճանապարհը:

Դարպասի ճռռոցի վրա տան դուռը բացվեց, ու մի հղի կին դուրս եկավ` հետևից զինվորական հագուստով մի տղամարդ։ Մեզ տեսնելով՝ ժպիտը տարածվեց դեմքին ու ներս հրավիրեց՝ «էկե՛ք, էկե՛ք», էնպես, կարծես հարյուր տարվա բարեկամներ էինք, բայց իրար առաջին անգամ էինք տեսնում։ Ներսում աղքատություն ու ցուրտ, խունացած պատեր` հսկա ճաքերով, կոտրված ապակիներով պատշգամբ, մահճակալներ ու սեղան՝ աղքատիկ կերակուրով, թթու և կիսատ օղու շիշ։ «Նստե՛ք, նստե՛ք»,- ուրախ-ուրախ ասաց տանտերը։ Ու եթե հետը սկսեինք խմել, այդպես էլ չէր հարցնելու, թե ով ենք և ինչի ենք եկել: Ստիպված ես հարցրի. «Չե՞ք ուզում իմանալ, թե ովքեր ենք»։ «Ինչ կարևոր է»,- ասաց տանտերը։

Արմեն Ավետիսյանը` Աչաջուր գյուղում իր սխրանքներով հայտնի մարտիկը, 1988 թվականից (երբ Ղարաբաղյան պատերազմը սկսվեց) մինչև այսօր Վազաշեն գյուղի մերձակա սահմաններն է պաշտպանում, մասնակցել է Ղարաբաղյան ճակատի մարտերին Լաչինի միջանցքում։

Այս համարով «ԱրմենիաՆաուն» նշում է «Հայ Ձմեռ պապ» բարեգործական ծրագրի հինգերորդ տարեդարձը:

2003 թվականին մենք առաջին անգամ կոչ արեցինք մեր ընթերցողներին այնքան անհրաժեշտ օգնություն ցույց տալու այն կարիքավոր ընտանիքներին, որոնց «ԱրմենիաՆաուի» լրագրողները բախվում էին իրենց առօրյա աշխատանքի ընթացքում: Ձեր անհապաղ օգնությունն արդարացրեց մեր այն համոզմունքը, որ այս առցանց թերթը կարող է որպես կամուրջ ծառայել այն կարեկից ընթերցողների համար, ովքեր երբեք ոտք չեն դրել Հայաստան, սակայն ում սրտերը միշտ այստեղ են:

Բացի անհապաղ օգնություն ցույց տալուց, մենք նաև ցանկանում էինք Հայաստանում ձևավորել մի մշակույթ, որը ծանոթ չէր տեղի լրատվական հանրությանը: «Հայ Ձմեռ պապ» ծրագրի միջոցով մենք ցանկանում էինք Հայաստան ներմուծել սատարիչ լրագրությունը (advocacy jornalism)` ցույց տալու, որ տեղեկատվության հզոր գործիքը կարող է հասարակության բարեկեցության միջոց դառնալ:

«ԱրմենիաՆաուն» նաև ցանկանում էր ցույց տալ մեր հովանավորներին, որ իրենց բարեգործությունը մեր հանդեպ գերազանցել էր մեր կայացման կարիքները և մեր նպատակն էր «նվիրատվությունները» վերածել «ներդրումների»: Մենք գործում ենք Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության առատաձեռնության շնորհիվ, որը 2003 թվականից ֆինանսավորում է «ԱրմենիաՆաուն»` Հայաստանում իրականացվող բազմակողմանի բարեգործական ծրագրի շրջանակներում: Վերջին երկու տարիներին մեզ օժանդակում է նաև Ամերիկայի հայկական համագումարը: Թեև «ԱրմենիաՆաուն» ինքնուրույն է ստեղծել «Հայ Ձմեռ պապ» ծրագիրը, մենք հուսով ենք, որ այս հեղինակավոր կազմակերպությունները, որոնք օգնել են «ԱրմենիաՆաուին», նույնպես գոհունակության զգացում կապրեն, որ մեր նկատմամբ իրենց ունեցած վստահությունը վարձահատույց է եղել այս բարեգործական ծրագրով ուրիշներին ցույց տրված օգնության միջոցով:

Մարտակերտում ապրող Ղուլյանների երկու սենյականոց նկուղանման կացարանի միակ առավելությունն այն է, որ իրենցը ոչ թե հասարակ նկուղ է, այլ երկհարկանի, որտեղից կարողանում են «նույնիսկ» արևի ջերմությունը զգալ:

Նրանք այստեղ ապրում են վարձով: Պապական տունը, որտեղ ապրում էին, 1991 թվականին ադրբեջանցիներն այրել էին, ինչի պատճառով 47-ամյա Գառնիկ Ղուլյանն իր հինգ երեխաների, կնոջ ու զոքանչի հետ հայտնվել է փողոցում:

Մի քանի տարի այստեղ-այնտեղ ապրելուց հետո նրանց առաջարկել են ներկայիս կացարանը, որտեղ ապրելուց մինչև օրս, ինչպես Գառնիկի կինը` Հասմիկն է ասում, «մի լավ օր չեն տեսել»:

Ձմեռը Շիրակի մարզի Ամասիայի տարածաշրջանում շուտ է սկսվում: Հոկտեմբերից Ամասիայի շրջանի Արեգնադեմ գյուղի բնակիչները սկսում են խորդանոցից հանել վառարաններն ու տուն բերել:

Ղուկասյանների բազմանդամ ընտանիքը, սակայն, խորդանոց գնալու հարկ չունի. նրանք վառարանն իրենց խոհանոց-միջանցքից ընդամենը տեղափոխելու են հյուրասենյակ-ննջարան:

Ամռանը վառարանը վառում են` ճաշ եփելու համար, ձմռանը` ճաշ եփելու ու տաքանալու: Երկու սենյականոց բնակարանը մրոտված է աթարի ծխից, որը միակ վառելիքն է:

Չոր տարեկան Թեհմինեն արդեն 3 օր է` մորից կոնֆետ է խնդրում, բայց մոր գրպանն անկարող է զավակի անգամ ամենափոքր ցանկությունն իրականություն դարձնել. երեխայի սպասող հայացքից արթնացած հուզմունքն արցունքների մեջ խեղդելով` մայրը` 38-ամյա Լարիսան, շարունակում է օրորել 9 ամսական Ամալիկին` երկաթե ժանգոտած օրորոցի արտասովոր ճռռոցին համալար պատմելով անցածը:

«Էս օրորոցը հին, ավերված տներից մեկում ենք գտել… կիսաջարդված բան ա, բայց, դե, քնեցնելու տեղ ա, ի՞նչ անեմ: Ստիպված երեխին ամուր թոկով կապում եմ մի քանի տեղից, որ չընկնի, բայց մեկ է, ամեն անգամ, երբ քնած է, ուշք ու միտքս օրորոցն է լինում»,- պատմում է Լարիսան:

43-ամյա Արայիկ Օսիպյանի բազմանդամ ընտանիքը Նոր Շահումյանի շրջանի Վերին Շեն գյուղի ամենաչքավոր վերաբնակիչներից է: Նրանք այստեղ են տեղափոխվել Չարեքտար գյուղից, իսկ այնտեղ`Վարդենիսից: Վերին Շենը համարում են իրենց վերջին հանգրվանը:

«Մեր թաղայիններից մեկը, Աստված իրան օրհնի, բերեց մեզ էս տարածքը, ասեց` թե կարաս մի բան անե՜ս… Էկանք: Ահավոր զիբիլանոց էր, խոլերայի բուն: Սաղով` էրեխեքիս հետ աշխատելով, դզեցինք, էս դոմիկը առանք, բերեցինք»,- ասում է երեք զավակների` որդու, երկու դստեր ու նրանց մանկահասակ երեք երեխաների հետ Երևանի Շենգավիթ համայնքում ապրող Անուշ Մանուկյանը:

«Շշի գործ էի անում, ժավելը կաշկայով ծախում էի: Մի կերպ էսի առա, երեխեքիս հավաքեցի իրար վրա»,- պատմում է Անուշը:

48-ամյա այս կինն իր ուսերին առած ընտանիքի հոգսերի բեռը` իր «դոմիկը» ձեռք է բերել ութ տարի առաջ: Հողատարածքը, որի վրա այժմ դրված է տնակը, սեփական ձեռքերով Մանուկյանները մաքրել են ոչ միայն աղբից, այլև` քարերից: Այս համեստ կացարանը, այդուհանդերձ, բարելավում է նախորդ «բնակավայրի» համեմատ, գտնվում էր Կարմիր բլրի մոտակայքում գտնվող գերեզմանոցի տարածքում:

Երեք որդի կորցրած մայրը հիմա էլ պայքարում է կողակցի մահվան դեմ:

Փոքրիկ սենյակի անկյունում մահճակալում պառկած, կաթետերներով միացված Լիպարիտ պապիկը` չնայած իր այդ վիճակին, փորձում է, հին սովորության համաձայն, հյուրին դիմավորել սիրած բանաստեղծական տողերի արտասանությամբ, սակայն տանջող ցավը նույնիսկ խոսելու ուժն է խլել...

80-ամյա Լիպարիտ պապիկի և 75-ամյա Նորա տատիկի ընտանիքը մեկն է Շուշիի այն բազմաթիվ ընտանիքներից, որոնք կիսել են քաղաքի ու էթնիկ զտումներից մազապուրծ եղած իրենց սերնդի ծանր ճակատագիրը:

Լեռան գագաթին ծվարած ու մայրամուտի շողերով շաղախված գյուղը նմանվում է ոսկեզօծ պսակի: Կոտայքի մարզի Գեղարդ գյուղում աշունն իր իրավունքների մեջ է: Ջերմ արևը շոյում է գյուղի բերքառատ այգիները: Գեղարդի թիկունքում ասես շուրջպար են բռնել Գեղամա լեռնաշղթայի հսկա լեռները:

Գյուղում ամեն ինչ կատարյալ է, անթերի: Սակայն աշնան արբշիռ գույները խունանում են, երբ սկսում եմ փնտրել Սենիկ Կարապետյանի տունը:

Գյուղացիներն ասում են, որ տունը գյուղի ծայրին է: Մինչև հասնում ենք Սենիկենց տուն, գյուղն ամբողջովին թաղվում է մթության մեջ: Ուղեկցող գյուղացիներից մեկը ցույց է տալիս խավարի մեջ առկայծող լույսն ու ասում. «Հենա Սենոյենց տունը»:

Երկու տարի առաջ Ասատրյանների չորս հոգանոց ընտանիքը Լեռնագոգ գյուղից տեղափոխվեց Մեծամոր: 30-ամյա Եղսիկ Հակոբյանն իր 13, 12 և 9 տարեկան երեխաների հետ բնակարան վարձեց մի շենքում, որի այցեքարտը խափանված կոյուղու գարշահոտությունն է:

«Ամուսինս մահացավ 1998-ին: Փոքրս քսան օրական էր, երբ էդ դեպքն էղավ. ավտովթար` ամուսինս էլ մեքենայի մեջ»,- սկսում է Եղսիկն իր ընտանիքի դժվարին պատմությունը:

9-ամյա Արկադին արդեն սովորում է երկրորդ դասարանում: Նիհար է ու փոքրամարմին, դեմքը գունատ է: Թերսնման պատճառով տղան ֆիզիկական զարգացմամբ հասակակիցներից հետ է մնում: