Մարգարայում կասկածանքով են նայում օտար այցելուներին, ովքեր համարձակորեն շրջանցում են հաստ գերանն ու փորձում հասնել սահմանագիծն ազդարարող դարպասներին:

Սահմանային դիրքերում ծածանվում է հայկական եռագույնը: Փակ դարպասներից այն կողմ Մարգարայի հայտնի կամուրջն է, որը ձգվում է Արաքս գետի վրայով ու վերջանում այս անգամ արդեն Թուրքիայի սահմանն ազդարարող դարպասների մոտ: Հեռվից երևում է թուրքական կարմիր դրոշը` կիսամահիկով:

«Չէ, մոտ մի գնացեք, հենց տեսան, սահմանապահներն անմիջապես կմոտենան: Արագ լուսանկարեք` հետ գնանք»,- ասում է Մարգարայի գյուղապետի տեղակալ Ղարիբ Թադևոսյանը:

Մարգարա գյուղը (Արմավիրի մարզ, Երևանից 40 կմ դեպի հարավ-արևմուտք) ունի 1400 բնակիչ, որոնց նախնիները այստեղ են հաստատվել հիմնականում 1915 թ. Մեծ եղեռնից հետո` գաղթելով Ալաշկերտից, Իգդիրից, Սուրմալուից ու Մուշից: Գյուղացիները համոզված են, որ եթե սահմանը բացվի, հողերը կթանկանան:

Թադևոսյանն ասում է, որ հենց թեժանում են խոսակցությունները հայ-թուրքական սահմանի բացման մասին, լրագրողները մեղվի նման «թափվում են» Մարգարա:

«Ժողովուրդը համոզված է, որ սահմանի բացումը կլուծի մի շարք սոցիալական խնդիրներ: Բայց ես ինքս դեմ եմ առանց նախապայմանների բացմանը: Գուցե սկզբում լավ լինի, բայց չպետք է մի այնպիսի քայլ անել, որի համար կզղջանք մի 25 տարի հետո,- ասում է նա ու, ցույց տալով հեռվում երևացող բարդիները, ասում: - Էդ արդեն թուրքերի կողմն է»:

«Շատերը կծախեն (իրենց հողերը), բայց ես չեմ ծախի: Էս իմ հողն ու ջուրն ա, ու որ միլիոն էլ վճարեն` չեմ տա: Մի բան գիտեմ` էս սահմանը ղեկավարներն իրենց շահի համար են բացում: Էտ ո՞նց էր` Գերմանիան Հոլոքոստը ճանաչեց, սրանք չեն ճանաչում»,- ասում է արմատներով մշեցի
Արմենակ Սարգսյանը:

Գյուղի բնակիչները հիշում են, թե ինչպես 1980 թվականին` օլիմպիական խաղերից առաջ, Խորհրդային Միությունը Մարգարայի կամրջի հարևանությամբ մաքսակետ կառուցեց, որն այդպես էլ երբևէ չգործեց:

Թադևոսյանն ասում է` այն ժամանակ խոսում էին, որ կամրջով պետք է անցնեն թուրք և այլ արտասահմանցի մարզիկներ:

1991 թվականին, երբ Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, Մարգարայի կամրջով Հայաստան եկավ «CNN TURK»-ի գլխավոր խմբագիր, հայտնի թուրք քաղաքական վերլուծաբան Մեհմեդ Ալի Բիրանդը: Նա հարցազրույց վերցրեց Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանից:

1992 թ. աշնանը, երբ սկսվել էր Հայաստանի շրջափակումը, Կարս-Գյումրի երկաթգծով Հայաստան ներկրվեց թուրքական ցորենը, որի դիմաց Եվրամիությունը նույնքան ցորեն պետք է տար Թուրքիային:
Այդ պայմանավորվածությունը ձեռք էին բերել նախագահ Տեր-Պետրոսյանը և այն ժամանակվա վարչապետ Խոսրով Հարությունյանը:

Նույն 1992 թվականին Մարգարայի կամրջով Հայաստան ներկրվեց նաև սիրիական ցորենը: Սիրիայի նախագահ հանգուցյալ Հաֆեզ ալ Ասադը` Սիրիայի ներկա նախագահ Բաշար ալ Ասադի հայրը, Հայաստանին որպես օգնություն 6000 տ հացահատիկ տրամադրեց:

1993 թ. ապրիլին, երբ հայկական զորքերը Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ մտան Քելբաջար, Թուրքիայի կառավարության հատուկ որոշմամբ սահմանը վերջնականապես փակվեց:

2008 թ. սեպտեմբերին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլա Գյուլը նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրավերով օդանավով ժամանեց Հայաստան` դիտելու Աշխարհի գավաթի խաղարկության որակավորման փուլի Հայաստան-Թուրքիա ֆուտբոլային խաղը:

Իսկ այս տարվա օգոստոսի վերջին մերձեցման այժմ տխրահռչակ արձանագրությունների մասին հայտարարելուց առաջ Սարգսյանն ասել էր. «Թուրքիա կմեկնեմ, եթե արդեն իսկ ունենանք բաց սահման կամ գտնվենք Հայաստանի ապաշրջափակման նախաշեմին»: Նախագահի հայտարարությանը հաջորդեցին արձանագրությունները, այնուհետև` վեցշաբաթյա քննարկումները երկու երկրներում:

Սահմանամերձ Մարգարայում այդ քննարկումներն ամենաթեժն են:

«Հա, ճանապարհ բացելը լավ ա, շատ բան կզարգանա, բայց մեկ ա` թուրքը մնում ա թուրք: Հիշեք` ինչպես սպանեցին սպա Գուրգեն Մարգարյանին: Հետո էլ մարդասպանին սեփական երկրում հերոսի կոչում տվեցին (նկատի ունի հայ սպայի սպանությունն ադրբեջանցի սպայի կողմից Հունգարիայում 2004 թ.): Կարծում եք` այդ ժողովուրդն կարո՞ղ ա փոխվել»,- ասում է Մարգարայի բնակիչ Պարետ Հակոբյանը:

Օֆելյա Թադևոսյանի այգին վերջանում է սահմանային փշալարով: Ասում է` ինչ սկսվել են սահմանի բացման խոսակցությունները, անծանոթ մարդիկ են թանկարժեք մեքենաներով գյուղ գալիս ու հարցնում տների ու հողի գները:

«Ասում են, որ բացվեց, ճանապարհի վրայի հողերը կթանկանան: Արդեն իսկ թանկացրել են. եթե ճանապարհի վրայի տները վաճառում էին 10.000 դոլարով, այսօր արդեն 50.000 են ասում»:

Հայ-թուրքական սահմանի երկարությունը 328 կմ է: 1992 թ. Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև համաձայնագիր է կնքվել հայ-թուրքական սահմանը համատեղ պաշտպանելու վերաբերյալ: Արաքսի երկայնքով սահմանապահների նման ձգվում են հայկական գյուղերը` Մարգարա, Արաքս, Արազափ, Ջանֆիդա, Փշատավան…

«Սահմանային գյուղերը մեծ պատասխանատվություն են կրում իրենց ուսերին: Ամեն դեպքում առաջին վտանգը նրանց վրա է, ու նրանք են պաշտպանում երկրի դարպասները: Իսկ էս գյուղերի բնակիչները պատահական չէ, որ հաստատվել են հենց Արաքսի ափին. մարդիկ հույս են ունեցել, որ շուտով հետ են գնալու»,- ասում է Թադևոսյանը: