Կովկասյան հարցերով բրիտանացի փորձագետ Թոմաս դե Վաալը, որը հայերին ավելի շատ հայտնի է Ղարաբաղյան պատերազմին նվիրված գրքով, ղարաբաղյան հակամարտությունն անվանում է ոչ թե սառեցված, այլ ննջած, քանի որ պատերազմական գործողությունների վերսկսման հեռանկարը չի բացառվում:

«Սառեցված հակամարտությունը Կիպրոսում է, որտեղ կողմերը համաձայնության չեն գալիս, սակայն չեն վերադառնում պատերազմական գործողություններին, իսկ Ղարաբաղում երկարաժամկետ հեռանկարում պատերազմի վտանգը, դժբախտաբար, կա»,- ասում է «Սև այգի. Հայաստանն ու Ադրբեջանը խաղաղության և պատերազմի միջով» գրքի հեղինակ դե Վաալը, որը երեքշաբթի Երևանում որպես հյուր ելույթ ունեցավ «Սիվիլիթաս» հիմնադրամի կազմակերպած կոնֆերանսի ժամանակ:

Ըստ դե Վաալի` Հայաստանում հիմնվում են այն փաստի վրա, որ Ադրբեջանը «հիմար քայլ չի անի»` պատերազմ չի սկսի:

«Բայց Ադրբեջանը չի կարող երկար հանդուրժել այս ստատուս քվոն և վաղ թե ուշ փորձելու է, հուսանք, որ հիմար քայլ չի անի, բայց կփորձեն ինչ-որ բան [անել] այն տարածքները, որոնք հայաբնակ չեն եղել, վերադարձնելու համար»,- ասում է նա:

Դե Վաալը Հայաստան էր հրավիրվել նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանի ղեկավարած «Սիվիլիթաս» հիմնադրամի կողմից` մասնակցելու կոնֆերանսին: «Սև այգի» գրքի հեղինակը, որը տարիներ շարունակ ուսումնասիրել է տարբեր հակամարտություններ, ղարաբաղյան հակամարտության մասին իր գիրքը հրատարակել է 2003 թ. (անգլերեն, ռուսերեն և հայերեն):

Ըստ գրքի հեղինակի` այդ «գիրքն առաջին քայլն է մի դաշտում, որտեղ դեռ քիչ են երկու կողմերի տեսակետները հավասարապես ներկայացնող տպագիր աղբյուրները», թերևս հենց այս սկզբունքի համար է, որ նրան քննադատում են թե´ Ադրբեջանում և թե´ Հայաստանում:

Երկու ժամ տևած քննարկման ընթացքում դե Վաալը ներկայացրեց իր կարծիքը հակամարտության լուծման հնարավոր տարբերակների մասին` նշելով, որ այսօր Ադրբեջանն ավելի դրականորեն է տրամադրված որոշ հարցերի նկատմամբ, քան տարիներ առաջ. եթե նախկինում մերժվում էր ցանկացած փաստաթուղթ, ապա այսօր որոշակի դրական արձագանք կա նրանց կողմից`միջազգային միջնորդների կողմից նոր խմբագրված Մադրիդյան սկզբունքների նկատմամբ:

Դե Վաալը կարծում է, սակայն, որ, ի վերջո, բանակցային գործընթացը փակուղի է մտնում, երբ հարցը հասնում է Ղարաբաղի կարգավիճակին, և սրանից ելնելով, նա ենթադրում է, որ եթե Ադրբեջանը դրական է արձագանքել, ապա Մինսկի խմբի նոր խմբագրած փաստաթուղթը պետք է որ հենց այս կետը թուլացրած լինի:

«Ինչպես միշտ, շրջանագծով պտտվում ենք ու հասնում Ղարաբաղի կարգավիճակի հիմնախնդրին: Ես չեմ կարծում, որ նրանք իրենց դիրքորոշումն այդ հարցում փոխել են: Ուստի հնարավոր է, որ փաստաթուղթը մի քիչ ավելի երկիմաստ է, քան նախկինում, և դա է նրանց դուր գալիս»,- ասում է նա` հավելելով.

«Բանակցությունների ծրագիրը գրավիչ է նրանով, որ միջանկյալ կարգավիճակի հարց է դնում: Կարող եք ստանալ կարգավիճակ, և Ղարաբաղը դեպի աշխարհ մուտք կունենա, բայց ոչ լիարժեք անկախություն»,- կարծում է դե Վաալը:

Վերլուծելով ղարաբաղյան հակամարտությունը` նա խաղաղության կայունությունը համեմատում է աթոռի հետ, որը կարող է ամուր ու կայուն լինել, եթե ունի չորս ոտք:

«Խաղաղության գործընթացն այս պահին ընդամենը երկու ոտք ունի. բանակցություններ հիմնարար սկզբունքների փաստաթղթի շուրջ, և երկրորդ` շփման գծում հրադադարի ռեժիմի պահպանում: Ընդ որում` երկրորդ ոտքը բավական երերուն է և միայն կողմերի բարի կամքով է պահպանվում»,-պարզաբանում է դե Վաալը:

Սեղանի բացակայող երրորդ ոտքը, ըստ փորձագետի, հետհակամարտային պլանավորումն է, այնպես, ինչպես տեղի ունեցավ ամբողջ Բալկանյան թերակղզում` ականազերծում, վերակառուցում, տնտեսական ծրագրեր, խաղաղապահություն:

Ըստ դե Վաալի` չորրորդ ոտքը հակամարտող քաղաքացիական հասարակության շփումներն են: Այս առումով նա որոշակի փոփոխություն է նկատել Ադրբեջանում, որտեղից վերջերս է վերադարձել:

«Ադրբեջանում սկսել են ավելի լուրջ վերաբերվել ժողովուրդների շփումներին, ես գիտեմ, որ Հայաստանում հասարակությունն ավելի բաց է: Նման քննարկումը Ադրբեջանում չափազանց թեժ մթնոլորտում կանցներ, և դա հասկանալի է, չէ՞ որ նրանք պարտված են ու վիրավորված»,- «ԱրմենիաՆաուին» ասում է դե Վաալը: