«Կրոնի ազատությունը Հայաստանում» ուսումնասիրության արդյունքում բացահայտվել են մի շարք իրավական ու հասարակական խնդիրներ, որոնք մարդկանց թույլ չեն տալիս ազատորեն դավանել այս կամ այն կրոնը կամ աթեիստ ու ագնոստիկ լինել: Ուսումնասիրությունում արտացոլված է նաև այսօր հասարակության ու զանգվածային լրատվամիջոցների վերաբերմունքը խղճի ազատության, տարբեր կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ:

«Լրատվամիջոցների հրապարակումներից երևում է, որ Հայաստանում խղճի ազատության և կրոնական ազատության ոտնահարումը ոչ այնքան իշխանություններից է գալիս, որքան լրատվամիջոցներից։ Եթե քաղաքական խնդիրները լուսաբանելիս լրատվամիջոցները բաժանվում են ընդդիմության և իշխանության, ապա այս հարցի (խղճի ազատության և կրոնական ազատության) լուսաբանման դեպքում, մի քանի բացառությամբ, բոլոր լրատվամիջոցները դեմ են կրոնական կազմակերպությունների գործունեությանը»,- «ԱրմենիաՆաուին» ասում է ուսումնասիրության հեղինակներից լրագրող Վահան Իշխանյանը:

Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեի անցկացրած այս ուսումնասիրության արդյունքում հետազոտվել է կրոնի և խղճի ազատությանը վերաբերող լրատվամիջոցների 1451 հրապարակում, ըստ որի` լրատվամիջոցները գերակշռող դեպքում բացասաբար են վերաբերվում տվյալ կազմակերպություններին:

ԶԼՄ-ները` որպես հասարակական կարծիք ձևավորող կարևորագույն ինստիտուտ, պետք է պատկերացում տան Հայաստանի կրոնական համայնապատկերի մասին: Սակայն ինչպես ուսումնասիրությունում նշում են կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները, ԶԼՄ-ները կա´մ անտեսում են իրենց, կա´մ նրանց նկատմամբ Առաքելական եկեղեցու դիրքերից հակաքարոզչություն են իրականացնում:

Երևանի Ավետարանական եկեղեցու վերապատվելի հովիվ Լևոն Պարտակչյանը ոուսումնասիրության մեջ ասում է, որ ԶԼՄ-ները թաքցնում են և չեն ցանկանում իրականությունն ասել:

«Մեկ ամիս առաջ «Արմենիա» հեռուստաալիքով տեսա մի նյութ. քահանան հստակ ասաց`ավետարանականները, հիսունականները և բոլորը պետք է վռնդվեն: Թռուցիկներ էլ կան նման տեքստով: Այն, որ ԶԼՄ-ները Առաքելականի բոլոր ծեսերին մասնակցում են, լուսաբանում, իսկ Ավետարանականին`ոչ, արդեն խտրականություն է»,- նշում է նա:

«Եհովայի վկաներ» քրիստոնեական կրոնական կազմակերպության խորհրդի նախագահի տեղակալ Լևոն Սարգսյանը ԶԼՄ-ներից դրական է գնահատում «Ա1+»-ը և «ԱրմենիաՆաուն», որոնք օբյեկտիվ և չեզոք են ներկայացրել իրենց գործունեությունը:

«Բացասական ենք գնահատում «Շանթ», «Շողակաթ», «Ավետիս», «Երկիր մեդիա» հեռուստաընկերությունները և «Առավոտ», «Հայոց աշխարհ» թերթերը: Նրանք հաճախակի կեղծ ու ապատեղեկատվություն են ներկայացնում: Չեզոք են երբեմն «Հ1»-ը, Հանրային ռադիոն և «Արմենիա» հեռուստաընկերությունը»,- ասում է նա:

Հայ Առաքելական եկեղեցու դիրքերը ներկայացնելով` Սբ Կաթողիկե եկեղեցու հոգևոր հովիվ տեր Կյուրեղ քահանա Տալյանն ասում է, որ ճիշտ դաստիարակված մարդը չի կարող հետևել այլ կրոնական կազմակերպությունների, ինչն անում է մի ստվար զանգված: Ու եթե այլ կրոնական կազմակերպությունները բողոքում են, որ ԶԼՄ-ները միակողմանի են լուսաբանում, ապա Առաքելականը բողոքում է, որ իրենց «Շողակաթ» հեռուստաընկերությունը և «Վեմ» ռադիոկայանը քչերն են նայում կամ լսում:

«Ամեն «աղբ» լսում են, բացի, օրինակ`«Վեմ» ռադիոալիքից, որ լսում են հավատացյալները: «Շողակաթ» ալիքն ո՞վ է նայում որ: Նայում են «32 ատամ», «2 աստղ»: Հետաքրքրություն չկա, որովհետև մարդը չի հասկանում` ո´վ է Աստված և ի´նչ է ուզում իրենից, ի´նչ է նշանակում քրիստոնյա լինել, ի վերջո»,- ասում է նա:

Ուսումնասիրությունը բացահայտում է նաև հասարակության վերաբերմունքը Հայ Առաքելական եկեղեցու, ինչպես նաև կրոնական մի շարք կազմակերպությունների նկատմամբ։ Ուսումնասիրության ընթացքում հարցվել է ընդհանուր առմամբ 1040 մարդ: Ըստ լրատվամիջոցների, քաղաքական գործիչների, կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների ճնշող մեծամասնության` խղճի և դավանանքի ազատությունը Հայաստանում «մասամբ հարգվում է»։

Հարցվածների 72,7 տոկոսը կարծում է, որ յուրաքանչյուր մարդ դավանանք կամ համոզմունքներ ընդունելու, չընդունելու կամ փոխելու ազատություն պետք է ունենա։ Ըստ 70,6 տոկոսի` կրոնական հողի վրա հետապնդումները, այլ իրավունքների խոչընդոտումը, կրոնական թշնամանքի հրահրումը պետք է առաջ բերեն օրենքով սահմանված պատասխանատվություն։

Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տվել, որ հասարակության մեծամասնության կողմից ամենաբացասական վերաբերմունքի են արժանացել Եհովայի վկաները՝ 77,1 տոկոս, չեզոք վերաբերմունք կա Հայ Ավետարանական եկեղեցու նկատմամբ` 48,3 տոկոս, Հայ Կաթողիկե եկեղեցու հանդեպ՝ 45,5 տոկոս, դրական վերաբերմունք՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու հանդեպ՝ 80 տոկոս։

Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին ընդհատակում գտնվող կամ նախկինում անլեգալ գործող կրոնական կազմակերպությունները սկսեցին ազատ գործել: 1991 թ. ընդունվեց «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը: 2001-ին Հայաստանը դարձավ Եվրախորհրդի անդամ, 2002-ին վավերացրեց Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան:

Ուսումնասիրության համահեղինակներ, Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեի նախագահ Ավետիք Իշխանյանը և սոցիոլոգ Մերի Երանոսյանը փաստում են, որ Եվրախորհրդին անդամակցելուց ինը տարի անց էլ Հայաստանը դեռ հեռու է կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ հանդուրժողականությունից և չի ապահովում բոլոր կրոնական խմբերի համար գործունեության հավասար պայմաններ:

2010 թ. աշնանային նստաշրջանում ԱԺ-ը քննարկելու է «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին նոր օրինագիծը:

Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեն հույս ունի, որ մինչև ԱԺ լսումները որոշում ընդունողների և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների միջև կծավալվեն քննարկումներ`ուսումնասիրության մեջ վեր հանված խնդիրների ու դրանց հնարավոր լուծումների շուրջ: