28-ամյա Վարդուհի Բաղդասարյանը գրեթե ցածրաձայն ասում է, որ չի ուզում ոչ մի բան խոսել իր ամուսնու մասին: Նա մարտի 1-ի պատահական զոհ դարձած Գրիգոր Գևորգյանի այրին է:

«Հազար անգամ ինձ կներե՛ք, բայց ես չեմ ցանկանում այդ մասին խոսել: Մի երեք անգամ եղել է` խոսել եմ լրագրողների հետ, բառերս փոխած են, գրել, դրա համար էլ չեմ ուզում: Նորից ներողություն եմ խնդրում, բայց չեմ ուզում»,- ասում է Գրիգորի կինն ու փակում Կոնդում գտնվող իր մի սենյականոց փոքրիկ տան դուռը, որտեղ արդեն մեկ տարի երկու երեխաների հետ ապրում է առանց ամուսնու:

2008 թ. մարտի 1-ի առավոտյան Տիգրանն արթնացավ շատ բարձր տրամադրությամբ. գարուն էր:

«Մտավ խոհանոց ու ոգևորված ասաց. «Մամ ջան, գարնան առաջին օրդ շնորհավոր», գիտեր, որ գարուն շատ եմ սիրում»,- պատմում է մարտիմեկյան ողբերգության զոհ դարձած 23-ամյա Տիգրան Խաչատրյանի մայրը` Ալլա Հովհաննիսյանը:

Այսուհետ գարնան առաջին օրը լրիվ այլ իմաստ կունենա Խաչատրյանների ընտանիքի համար:

Որքան էլ 2008 թ. մարտի 1-ի բռնություններն ու մահվան դեպքերը ողբերգական ու տագնապահարույց էին Հայաստանի համար, այդ օրվա հետևանքները շատ ավելի խորն ու հեռահար են:

Մարտի 1-ի հետևանքները Հայաստանի համար երկակի են: Նախ` մարտի 1-ը բացահայտեց, որ քաղաքական իրողությունները երկրում փոխվել են, ընդ որում` անդառնալիորեն: Երկրորդ`այն նաև ցույց տվեց, որ իշխանությունները շատ ավելի քիչ ժողովրդականություն են վայելում, որ իշխանություններին ավելի քիչ են վստահում, քան երբևէ անցյալում:

Խաշած ու մանրացրած տավարի միս: Կարտոֆիլը` եփած և կտրատած: Սրանով է զբաղված Մելիսա Բրաունը չորեքշաբթի:

«Կալանավորվածներին ուրիշ ուտելիք չեն թողնում»,- բացատրում է Բրաունը` պատրաստելով ամուսնու շաբաթվա պարենը: Ալեքսանդր Արզումանյանը, ով նախկինում եղել է Հայաստանի արտգործնախարարը այժմ «7-ի գործով» ձերբակալվածներից է: Նրան մեղադրում են մարտի 1-ին իշխանությունը բռնությամբ յուրացնելու փորձ կատարելու մեջ:

«Կարծես ամեն անգամ ծնունդի եմ պատրաստվում: Երբ գիտեմ, որ ամուսնուցս բացի նաև նրա հետ նստած մյուս 4 տղաներն են ուտելու պատրաստածս, մտածում եմ` այնպես պատրաստեմ, որ համով լինի, բայց, դե, համով բաներ չեն թույլատրում»,- ասում է կինը:

Անցյալ տարվա մարտի 1-ը կանխորոշեց Հայաստանի ապագան, որը դեռ վերջնականապես չի ձևավորվել: Այս առաջին տարելիցի կենտրոնում են հիշողություններն ու անդրադարձներն օրվան:

Այդ օրը ոմանց իշխանություն բերեց` փշրելով ուրիշների ձգտումները: Եվ մինչ երկիրը ջղաձգվում էր մի քանիսի թունավոր հավակնություններից և հազարների չփոխհատուցված հավատարմությունից, 10 ընտանիք փլուզվեց:

Հայաստանի մայրաքաղաքում հայերը սպանեցին 10 հայի` բարուն չծառայող պատճառներով: Ոմանք ընդդիմադիր էին: Ոմանք սատարում էին իշխանություններին: Ոմանք քաղաքական նախընտրություն չունեին:

Այս զոհերը չդարձան նահատակներ: Նրանց մեջ չկային Հրանտ Դինքեր կամ Գուրգեն Մարգարյաններ: Պետական հարգանքի տուրք չմատուցվեց: Միայն երկիրը խայտառակվեց:

Այդ տասը մահերը հետևանք էին ոչ թե արիության, այլ չար ճակատագրի: Նրանք սովորական մարդիկ էին, ինչպես ձեր հայրը կամ եղբայրը կամ որդին, և զոհվեցին անհեթեթ մահով: Նրանց պետք չէ անհարկի մեծարել, բայց և պետք չէ մոռանալ:

Տիգրան Աբգարյան
Արմեն Ֆարմանյան
Գրիգոր Գևորգյան
Սամվել Հարությունյան
Հովհաննես Հովհաննիսյան
Զաքար Հովհաննիսյան
Տիգրան Խաչատրյան
Գոռ Քլոյան
Դավիթ Պետրոսյան
Համլետ Թադևոսյան

Մարտի 1-ի արյունալի դեպքերին զոհ գնացած տասներորդ քաղաքացին Արարատի
մարզի Եղեգնավան գյուղի բնակիչ 29-ամյա Սամվել Հարությունյանն էր: Նրա ծնողները, նույնիսկ մեկ տարի անց, չեն կարողանում համակերպվել իրականության հետ:

Սամվելի վշտակորույս մայրը` Զարիկը, հիշում է...

«Այդ օրը, 5:30-ի կողմերը տնից դուրս եկավ: Գնում էր իր վեց ամսական աղջկա համար մանկական կեր գնելու: Դուրս գալուց ասաց` մի ժամից կվերադառնամ: էն էլ ինչ` գնաց, որ էլ երբեք չվերադառնա»,- ասում է մայրը (ընտանիքի անդամները կարծում են` Երևանում գտնվելով` ցանկացել էր տեսնել, թե ինչ է կատարվում):

Մեկ տարի է` ինչ 4-ամյա Սարգիսը ամեն առավոտ արթնանում ու ամեն անգամ նույն անպատասխան հարցն է տալիս. «Պապան չի՞ եկել, Գոռին եմ ուզում...»

28-ամյա Գոռ Քլոյանին երկու որդիները վերջին անգամ տեսան մարտի 1-ի երեկոյան, երբ նա հետաքրքրասիրությունից մղված գնաց Երևանի կենտրոն` տեսնելու, թե ինչ է կատարվում: 28-ամյա Գոռը 10-ից մեկն էր, ով զոհվեց գարնան առաջին օրվա այն չարաբաստիկ օրը:

«Ես չգիտեմ` ինչ ասեմ էս երեխուն, ինչպես բացատրեմ, որ հայրն էլ չի գալու, որ իր հոր ու էլի 9 անմեղ զոհերի արյան գնով ոմանք իրենց իշխանությունը պահեցին»,- ասում է Սարգսի տատիկը` Ազատուհի Մանուկյանը:

Այսօր քչերն են հիշում վերջին նախագահական ընտրությունների օրը Հայաստանում: Փետրվարի 19-ը կուլ գնաց մարտի 1-ի հորձանուտում:

Անշուշտ, յուրաքանչյուրն իր ձևով է հիշում և վերլուծում կատարվածը: Ամենասկզբից էլ բարձրաձայնվում էին իրարամերժ տեսակետներ իրադարձությունների բնույթի մասին, սակայն այսօր էլ` մեկ տարի անց, բոլոր այդ կարծիքները նույնքան թարմ ու հուզական հնչողություն ունեն: Ոմանք շարունակում են կարծել, թե դա արտաքին ուժերի կողմից երկրում «գունավոր հեղափոխության» ձախողված փորձ էր, ոմանք այդ իրադարձությունները համարում են ներքին գործ (ռևանշիստական շրջանակների` իշխանությունը յուրացնելու փորձ), ոմանք էլ` հանրապետությունում ստեղծված վիճակից զանգվածների ընդհանուր դժգոհության արտահայտություն:

(Նյու Յորք, փետրվարի 25, 2009) – «Հայաստանը դեռ պետք է պատասխանատվության կանչի ոստիկանությանը ոչ համաչափ ուժի կիրառման համար ցուցարարների հետ բախումներից մեկ տարի անց, որի արդյունքում առնվազն 10 մարդ զոհվեց», - նշվում է «Human Rights Watch»-ի այսօր հրապարակված համապարփակ զեկույցում:

«Ժողովրդավարությունը քարքարոտ ճանապարհին. Հայաստանի 2008 թ–ի վիճարկված նախագահական ընտրությունները, հետընտրական բռնությունները և միակողմանի պատասխանատվության կանչելու քաղաքականությունը» վերնագրով 64 էջանոց զեկույցը մանրամասնում է 2008 թ. փետրվարյան վիճարկված նախագահական ընրություններից հետո Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում 2008թ. մարտի 1-ին տեղի ունեցած բախումները ոստիկանության և ցուցարարների միջև:

Մխիթարանքի բառեր այլևս չեն մնացել, և իրենց կյանքի ամենասարսափելի օրից մեկ տարի անց Ռոզա Հարությունյանն ու նրա ամուսինը` Էդիկ Աբգարյանը, պարզապես նստում են լռության և այն ահռելի դատարկության մեջ, ինչի վերածվել է նրանց կյանքը անցյալ տարվա մարտի 1-ի խելահեղության ժամանակ որդու` Տիգրանի կորստից հետո:

«Անգամ ամուսիններով դադարել ենք իրար հետ խոսել. այ, սենց նստում ենք, տատն էլ մեզ հետ, մի բառ խոսում ենք թե չէ, չենք դիմանում ու էլի լռում ենք»,- ասում է Ռոզան: Նրա խոսքն ընդմիջվում է արցունքներով, ձայնը խեղդվում է, ու նա լռում է:

Այդ դաժան լռության մեջ փորձում են գտնել իրենց կորցրածը` իրենց որդու ժպիտը, խոսքը, ծիծաղը: Նա 19 տարեկան էր: