Այսօր քչերն են հիշում վերջին նախագահական ընտրությունների օրը Հայաստանում: Փետրվարի 19-ը կուլ գնաց մարտի 1-ի հորձանուտում:

Անշուշտ, յուրաքանչյուրն իր ձևով է հիշում և վերլուծում կատարվածը: Ամենասկզբից էլ բարձրաձայնվում էին իրարամերժ տեսակետներ իրադարձությունների բնույթի մասին, սակայն այսօր էլ` մեկ տարի անց, բոլոր այդ կարծիքները նույնքան թարմ ու հուզական հնչողություն ունեն: Ոմանք շարունակում են կարծել, թե դա արտաքին ուժերի կողմից երկրում «գունավոր հեղափոխության» ձախողված փորձ էր, ոմանք այդ իրադարձությունները համարում են ներքին գործ (ռևանշիստական շրջանակների` իշխանությունը յուրացնելու փորձ), ոմանք էլ` հանրապետությունում ստեղծված վիճակից զանգվածների ընդհանուր դժգոհության արտահայտություն:

Ամեն դեպքում, ուղիղ մեկ տարի առաջ Հայաստանի առաջին նախագահին հաջողվեց իր շուրջը համախմբել ավելի քան 350.000 մարդու (ըստ պաշտոնական ընտրական տվյալների) և վերջնագրի տոնով պահանջել նոր նախագահական ընտրություններ անցկացնել: Հարկ է հատուկ ընդգծել այն հանգամանքը, որ դա հաջողվեց ոչ թե ընդդիմությանը, այլ հենց երկրի առաջին նախագահին: Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումները վաղուց արդեն անձնավորված են, և դրանով է բացատրվում ինչպես Կարեն Դեմիրճյանի (1998 թ.), այնպես էլ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի (2008 թ.) երկրորդ քաղաքական հայտնության ֆենոմենը:

Վերաբերմունքը Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի նկատմամբ նույնպես հիմնվում է անձնական գործոնի վրա. այդ անձանց առավել արմատական հակառակորդների ճնշող մեծամասնությանը բնորոշ է «ֆիզիոլոգիական հակակրանքը» նրանց հանդեպ:

Այսպիսով` խոսել ընդդիմության ներկա վիճակի մասին` նույնն է, ինչ խոսել Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ներկա վիճակի մասին: Այսօր նա զգալիորեն թույլ է, քան մեկ տարի առաջ, և դա բացատրվում է միանգամից մի քանի գործոններով: Նախևառաջ` անցած տարվա ընթացքում գործող իշխանությունները նկատելիորեն ամրապնդվել են, մինչդեռ մեկ տարի առաջ իսպառ բացակայում էին: Այն ժամանակ կոնկրետ որոշումներ կայացնելու պատասխանատվությունը կիսում էին հեռացող Ռոբերտ Քոչարյանի վարչակարգը և «փոխանցումային ձողիկն» ընդունող նոր վարչակարգը: Կիսում էին գրեթե հավասար:

Անցյալ տարվա փետրվար-մարտ ամիսներին երկրում «երկիշխանության» պես մի բան էր, և հենց այդ պատճառով էլ նախագահական ընտրություններին հաջորդած երկու պայթյունավտանգ «հանրահավաքային շաբաթների» ընթացքում նախագահներից ոչ մեկն իր վրա չէր վերցնում վճռական գործողությունների դիմելու «վերջնական պատասխանատվությունը»: Հենց այդ իրավիճակում էլ առաջին նախագահը որոշեց ստանձնել այդ ֆունկցիաները: Այսօր «երեք զուգահեռ նախագահով» պարտիան արդեն ավարտված է, և գործող իշխանությունը միակն է:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թուլանալու մյուս պատճառը իշխանական բուրգի ավելի միաձույլ կառուցվածքն է: Բանն այն է, որ Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման ավարտին նրա ստեղծած իշխանական բուրգը սկսեց բոլորի աչքի առաջ քանդվել, և պետական ապարատի շատ ներկայացուցիչներ միանգամայն անսպասելիորեն սատարեցին Լևոն Տեր-Պետրոսյանին: Նրանց թվում էին և վարչակարգի ղեկավարներ, և դիվանագետներ, այդ թվում` դեսպաններ: 2008 թ. փետրվարի փաստորեն յուրաքանչյուր օրը վկայում էր Ռոբերտ Քոչարյանի բուրգի կործանումը: Ընդ որում` առաջին նախագահի կողմն անցածների շարքերում էին ոչ միայն խոշոր բիզնեսի ներկայացուցիչներ, այլև Հայաստանի հանրապետական կուսակցության անդամներ:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ներկա դիրքերի հարաբերական թուլության երրորդ պատճառը նյութական ռեսուրսների համեմատական սղությունն է: Անցյալ տարվա սկզբին նրա քաղաքական գործունեությանն աջակցում էին խոշոր բիզնեսի ներկայացուցիչները, որոնք այսօր արդեն սեփական արտադրական միջոցների տերը չեն: Վերջերս տեղի ունեցավ «հակառակորդի կողմն անցած» օլիգարխների գույքի վերաբաշխում, ինչի արտահայտությունը «Բջնի» հանքային ջրերի գործարանի աճուրդն էր, որը պատկանում էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանին սատարած Խաչատուր Սուքիասյանին: Հանրահայտ գործարանը գնեց գործող նախագահի վստահված անձ, Հայաստանի հանրապետական կուսակցության անդամ և Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահ Ռուբեն Հայրապետյանը:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի դիրքերի թուլությունը, որը, իմիջիայլոց, ակներև էր նաև անցյալ տարի, նրա շրջապատում այնպիսի քաղաքական գործիչների բացակայությունն է, որոնք հասարակական կարծիքում զուգորդվում են այնպիսի հասկացությունների հետ, ինչպիսին են «պարկեշտությունը», «պրոֆեսիոնալիզմը» և «հավատարմությունը ազգային ու պետական շահերին»:

Անցյալ տարվա օգոստոսին 16 ընդդիմադիր կուսակցություններ և հասարակական շարժումներ (Հայաստանի ժողովրդական կուսակցությունը, «Հանրապետություն», «Ազատություն», «Ժողովրդավարական ուղի» կուսակցությունները, Լիբերալ կուսակցությունը, Սոցիալ դեմոկրատ հնչակյան կուսակցությունը, Հայաստանի պահպանողական կուսակցությունը, «Այլընտրանք» շարժումը և այլն) ստորագրեցին հռչակագիր Հայ ազգային կոնգրես ստեղծելու մասին: Սակայն ակնհայտ է, որ Վազգեն Մանուկյանի նման մեկ քաղաքական գործիչը հասարակական գիտակցության մեջ ավելի մեծ անձնական հմայք ու ազդեցություն ունի, քան Հայ ազգային կոնգրեսի բոլոր 16 ղեկավարները միասին վերցրած: Սակայն ոչ նրա, ոչ էլ մյուս փորձված ընդդիմադիրների (Հրանտ Խաչատրյան, Պարույր Հայրիկյան և այլք) մտքով անգամ չի անցնում միանալ առաջին նախագահին:

Արտաքին օժանդակություն Լևոն Տեր-Պետրոսյանը նույնպես չունի: Իհարկե, և Անկարան, և Բաքուն կուզենային հենց նրան տեսնել Հայաստանի նախագահի պաշտոնում, սակայն նույնիսկ նրանք դժվար թե նյութական աջակցություն ցույց տան նրան: Առաջին նախագահն արդեն վաղուց է ընկալվում որպես «խփված խաղաթուղթ», որի վրա ոչ ոք էլ առանձնապես չի պատրաստվում խաղադրույք կատարել: Նախ` նա արդեն եղել է երկրի հրաժարական տված ղեկավար, երկրորդ` նա ի վիճակի չեղավ գրագետ կերպով օգտվելու անցյալ տարվա փետրվարին ստեղծված «երկիշխանությունից»` փոխարենը տանելով «իր ընտրազանգվածին» բացահայտ սպանդի:

Սակայն իրավիճակի պարադոքսն այն է, որ հենց իրերի նման կացությունն էլ կարող է ուժ հաղորդել Տեր-Պետրոսյանին: Անելանելիությունը, որում, ի դեմս նրա, հայտնվել է արմատական ընդդիմությունը, կարող է կողմնորոշել ընդդիմության գործողություններն ամենաանկանխատեսելի ուղղությամբ, քանի որ կորցնելու բան արդեն չկա: Հաշվի առնելով, որ առաջին նախագահը երբեք էլ առանձնապես աչքի չի ընկել իր ենթակաների նկատմամբ ավելորդ հոգատարությամբ, նրանից ամեն բան կարելի է սպասել: Հատկապես այժմ` ողբերգական իրադարձությունների առաջին տարելիցի շեմին:

Այս առումով, մարտի 1-ին նախատեսված հանրահավաքը, որին, վերլուծաբանների գնահատականով, կարող է մասնակցել առնվազն 20.000 մարդ, ի վիճակի է շատ բան պարզելու: Հանրահավաքի մասնակիցներին տրվելու են հրահանգներ, որոնք թույլ կտան խուսափել իշխանության ներկայացուցիչների հնարավոր սադրանքներից: Արդեն հայտարարվել է, որ հանրահավաքից հետո նախատեսվում է երթ անցկացնել: Ինչպես արդեն նշել է Հայ ազգային կոնգրեսը` հանրահավաքը և դրան հաջորդող երթը պետք է «նպաստեն երկրի քաղաքական համակարգի առողջացմանը»: Այդ օրերին հնարավոր կլինի տեսնել և համեմատել արմատական ընդդիմության ներկա վիճակը անցյալ տարվա հետ: Ցավոք, դատելով արտաքին դրսևորումներից` անցյալ տարվանից հետո [ընդդիմությունը] ոչ մի լուրջ դաս չի քաղել: