Քաղաքական տեսանկյունից ելնելով` այս տարի Հայաստանում սեպտեմբերի մեկից տեղի ունեցած յուրաքանչյուր իրադարձություն (նույնիսկ դրանից առաջ տեղի ունեցածներից մի քանիսը) դիտարկվել է հայ-թուրքական արձանագրությունների պրիզմայով:

Անցնող տարին նշանավորվել է հայ-թուրքական երկխոսությամբ, մինչ մնացած թեմաները, ի թիվս որոնց անգամ ղարաբաղյան հարցը, ենթարկվում և ընկալվում էր այդ ֆոնի վրա:

Գործընթացը սկսվել է դեռ հունվարից, երբ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը հետաքրքրված է Մեծամորի ատոմակայանի կառուցման գործում Թուրքիայի մասնակցությամբ:

Այս ելույթն 2009 թ. առաջին շոկը դարձավ և սահմանեց տարվա գլխավոր էմոցիոնալ ֆոնը` հայ-թուրքական հարաբերությունները: Այդ ժամանակ շատերը բողոքի ակցիաներ կազմակերպեցին, «որպեսզի թույլ չտան, որ Թուրքիան ներգրավվի Հայաստանի միջուկային գաղտնիքների մեջ»:

Սակայն, ինչպես ցույց տվեցին հետագա իրադարձությունները, գլխավորը դեռ առջևում էր:

Ապրիլին` Օսմանյան Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության 94-րդ տարելիցի նախօրեին, Շվեյցարիայից հանկարծ լուր ստացվեց, որ Երևանն ու Անկարան ինչ-որ «ճանապարհային քարտեզ» են ստորագրել:

Բոլոր կարևոր նորությունները միանգամից երրորդ պլան մղվեցին, և աշխարհասփյուռ հայությունը սկսեց զուր ջանքեր գործադրել տխրահռչակ «ճանապարհային քարտեզի» էությունը հասկանալու համար:

Գրեթե ողջ վարչական-բյուրոկրատական ապարատը, իշխող կոալիցիայի երեք կուսակցությունների` Հանրապետական, «Բարգավաճ Հայաստանի» և «Օրինաց երկրի» ներկայացուցիչները, հանկարծ դարձան հայ-թուրքական հարաբերությունների վերականգնման ամենաջերմ ջատագովները:

«Ճանապարհային քարտեզի» աջակիցները դարձավ նաև Հայաստանի գործարար համայնքի մեծ մասը: Այս խավի դիրքորոշումը ևս հասկանալի էր` Հայաստանի սահմանների բացումը դրական ազդեցություն կունենա բեռնափոխադրումների ժամկետների և ծախսերի վրա, իսկ դա խիստ շահեկան է:

«Ճանապարհային քարտեզի» ստորագրման փաստի կապակցությամբ կտրուկ քննադատությամբ հանդես եկավ ՀՅԴ կուսակցությունը: Այն հայտարարեց, որ 16 տարի տևած Թուրքիայի շրջափակումը եղել և մնում է պատերազմելու ձև, և անթույլատրելի է թշնամու հետ արձանագրություններ ստորագրել, երբ նա շարունակում է պատերազմը, աջակցում Ադրբեջանին և չի ընդունում 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունը:

Մինչ հասարակությունը փորձում էր գլուխ հանել «ճանապարհային քարտեզի» էությունից, Հայաստանի և Թուրքիայի իշխանություններն ամռան վերջին օրը հասցրեցին դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման վերաբերյալ արձանագրություններ նախաստորագրել:

Ի տարբերություն «ճանապարհային քարտեզի»` արձանագրությունները հրապարակվեցին, և շատ հարցեր պատասխաններ ստացան. Երևանը պաշտոնապես հրաժարվում էր որևէ տարածքային պահանջներից և պարտավորվում էր ճանաչել գոյություն ունեցող միջազգային սահմանները, իսկ Թուրքիան` ապաշրջափակում էր Հայաստանի հաղորդակցությունները:

Արձանագրությունների հրապարակումից հետո Դաշնակցությունը կրկին բողոք բարձրացրեց: Դաշնակցության ակցիային միացան ավելի քան տասնյակ քաղաքական կազմակերպություններ: Բողոքի ալիքը հասավ Լոս Անջելես, Փարիզ, ինչպես նաև ինտերնետ: Արձանագրությունների շուրջ բանավեճերը պառակտեցին Գիտությունների ազգային ակադեմիան. Պատմության ինստիտուտը կտրուկ դեմ արտահայտվեց իշխանությունների վարած քաղաքականությանը, մինչդեռ Արևելագիտության ինստիտուտը աջակցեց դրան:

Կոալիցիոն իշխանության կուսակցությունները և գործարար համայնքը համախմբվեցին մեկ «աջակցող կառույցի» մեջ, և նախագահի ու արտգործնախարարի հետ կրկնում էին նույնը. «արձանագրություններում նախապայմաններ չկան, ղարաբաղյան խնդիրը առանձին խնդիր է, Ցեղասպանությունը եղել է»:

Հուլիսին, քանի դեռ արձանագրությունների վերաբերյալ զայրույթը իր կիզակետին չէր հասել, Դաշնակցության Հայ դատի կենտրոնական խորհրդի նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտում համահայկական խորհրդաժողով անցկացվեց, որին մասնակցեցին աշխարհի 20 երկրներից ժամանած 120 պատվիրակություններ:

Իշխանությունների առաջ պահանջ դրվեց` պաշտոնանկ անել արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանին, հնչեցին նաև նախագահին իմպիչմենտ անելու մտքեր:

Ի պատասխան Հայ դատի կազմակերպած համահայկական խորհրդաժողովի` հոկտեմբերին մեկնարկեց ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի մեկշաբաթյա համահայկական ուղևորությունը դեպի ամենամեծ և ակտիվ հայկական սփյուռք ունեցող չորս երկրներ` Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա և Լիբանան:

Այցելությունը հարթ չանցավ, և շատ քաղաքներում բողոքի ակցիաներ անցկացվեցին: Օրինակ` Փարիզում Հայաստանի նախագահին չթողեցին մոտենալ Կոմիտասի հուշարձանին, իսկ Գլենդելում Լոս Անջելեսի հայ համայնքի ավելի քան 10 հազար ներկայացուցիչներ ևս փողոց էին դուրս եկել` բողոքելով հայ-թուրքական արձանագրությունների ստորագրման դեմ:

Այդուհանդերձ, հոկտեմբերի 10-ին Ցյուրիխում ստորագրվեցին փաստաթղթերի վերջնական տարբերակները:

Արձանագրությունները ստորագրելուց հետո Դաշնակցությունը բաց խորհրդարանական լսումներ կազմակերպեց, որոնք վերածվեցին իշխող խմբակցությունների և ընդդիմադիրների միջև լեզվակռվի:

Ավելի ուշ հանրահավաք կազմակարպվեց, որի ժամանակ Դաշնակցության բյուրոյի անդամ Վահան Հովհաննիսյանը հայտարարեց. «Երկրում պետք է փոխել ոչ միայն նախագահին և կառավարությունը, այլև կառավարման ողջ համակարգը»:

Որքան էլ տարօրինակ է, Հայաստանի ներքին լարվածությունը թուլացավ Թուրքիայի պատճառով, երբ պարզ դարձավ, որ արձանագրությունների վավերացման գործընթացը կարող է դադարեցվել, եթե Թուրքիան շարունակի ղարաբաղյան հարցը կապել արձանագրությունների վավերացման հետ:

Մի քանի ամիսների ընթացքում Անկարան բազմիցս հայտարարել է, որ առանց ղարաբաղյան խնդիրը լուծելու Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չեն կարող հաստատվել: Իսկ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի` Վաշինգտոն կատարած դեկտեմբերյան այցից հետո, երբ չնայած բոլոր ջանքերին` նախագահ Օբամային չհաջողվեց համոզել Թուրքիայի վարչապետին, վերջնականապես պարզ դարձավ, որ Թուրքիան Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատելու ճանապարհին «ղարաբաղյան թեմայից» չի ընկրկի:

Բառացիորեն հաջորդ օրը Հայաստանի նախագահը հասկացրեց, որ Հայաստանը կարող է վերանայել ստորագրված արձանագրությունները, իսկ վարչապետն ընդգծեց, որ Երևանը կարող է ոչ միայն չվավերացնել փաստաթղթերը, այլև դուրս գալ բանակցային գործընթացից:

Այս անգամ վարչապետ Սարգսյանը ոչինչ չասաց ատոմակայանի մասին: