Խոհանոցի մի անկյունում Սիմա Բադալյանի համեմունքներն են: Դրանցից ամենաարժեքավորը նրա համար չորացրած մարալոթին է (բույսը հիմնականում աճում է Նախիջևանում և Վայոց ձորի մարզի որոշ շրջաններում):

«Որ մարալոթի չեղավ` ուրեմն քյալագոշ չենք եփի: Իսկ էլ ի~նչ նախիջևանցի, որ քյալագոշ չուտի,- ասում է ծնունդով նախիջևանցի Սիման: - Մարալոթին մեր կողմերի կանաչի է: Թուրքերենից թարգմանաբար նշանակում է եղնիկի խոտ: Օգտագործում ենք միայն չորացրած վիճակում»:

Քյալագոշը զուտ հայկական ազգային կերակուր է, որը պատրաստում են քամած մածունից, սոխառածից և մարալոթիից:

Այս կերակուրը եփել են Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում: Որոշ տեղերում քյալագոշ եփելիս ավելացրել են նաև ոսպ ու սխտոր: Արցախում քյալագոշն անվանել են քելեգյոշ: Սիման ասում է, որ, միևնույն է, ամենահամեղը Նախիջևանի քյալագոշն է`շնորհիվ մարալոթիի:

(Նախիջևանը պատմական հայկական տարածք է, որն այսօր գտնվում է Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում: Նախիջևանում էր գտնվում համաշխարհային մշակութային նշանակության Ջուղայի հայտնի գերեզմանոցը`3500 խաչքարերով, որը հիմնովին ավերել են:)

Սիման անցնում է գործի: Կաթսայի մեջ է լցնում երկու տուփ քամած մածուն, մեկ տուփ թթվասեր և սկսում գդալով ծփել: Այնուհետև ավելացնում է երեք հավկիթ, երեք ճաշի գդալ ալյուր և նորից շարունակում ծփել: Այդ ընթացքում գազօջախին եռում է թեյնիկով ջուրը: Ծփելուց հետո նա այդ զանգվածին է ավելացնում 0,5 լ եռացրած ջուր, նորից է ծփում և ապա կաթսան դնում գազօջախին:

«Արդեն գազօջախի վրա ավելացնում ենք ևս 2 լ ջուր, եփողն աչքաչափով է ջուրը լցնում` կախված ապուրի խտությունից: Հետո թողնում ենք, որ եփի մարմանդ կրակի վրա: Իսկ մինչ այդ սոխառածն ենք անում»,- ասում է նա:

Նա 5 գլուխ սոխ է մաքրում, մանր կտրատում, ավելացնում 200 գրամ կարագ և դնում կրակին:

Մինչև սոխածառը եփում է, Սիման պատմում է իր ծննդավայրից` Նախիջանի Գողթն գավառի Բիստ գյուղից: Ասում է, որ քյալագոշ եփում էին միայն այս գավառի մի քանի գյուղերում`Ալահիում, Նասիրվասում, Շոռոթում, Բիստում, Ապրակունիսում, Երնջակում:

Սիման ամուսնու հետ Բիստից Երևան է տեղափոխվել 1966 թ., ծնողները`1970-ականներին: Վերջին անգամ Բիստում եղել է 20 տարի առաջ:

«Ի~նչ տուն, ի~նչ այգիներ ունեինք, ամեն ինչ թողեցինք թուրքերին ու դուրս եկանք, որովհետև սեփական հայրենիքում գերի էինք: Հայերի դուրս գալուց հետո եկեղեցի, խաչքար, ընդհանրապես բան չեն թողել, էնպես են ոչնչացրել»,- պատմում է Սիման, ու արցունքները թրջում են նրա այտերը:

Սիման կարոտում է իր ծննդավայրը, այն աշխարհը, որտեղ ծնվել ու մեծացել է: Ասում է, որ հիմա Նախիջևանից հեռու փորձում են պահպանել իրենց ավանդույթները, նախևառաջ`կերակուրները:

Նա ասում է, որ ժամանակին քյալագոշը եփել են չոր թանից: Մածունը լցրել են կտորի տոպրակի մեջ ու քամել: Երբ ջրային մասը հեռացել է, մնացած պինդ զանգվածը բաժանել են փոքր գնդերի ու արևի տակ չորացրել, որից հետո հավաքել են ու պահել: Այդ պատճառով էլ այն անվանել են չոր թան և օգտագործել ձմռանը:

«Մարալոթի Վայքում էլ է աճում: Որտեղ էլ նախիջևանցիները լինեն, իրար հետ կապի մեջ են, ու մեկս մյուսին ուղարկում ենք կանաչին: Ես ուղարկում եմ Էմիրություններում ապրող տալոջս աղջկան, Լոս Անջելեսում ապրող եղբորս: Ուր էլ լինեն, քյալագոշն անպայման պետք է ուտեն»,- ասում է Սիման:

Սիման ընդհատում է պատմությունը և խառնում սոխառածը: Երբ այն դառնում է ոսկեգույն, ավելացնում է երեք ճաշի գդալ մարալոթի: Ախորժաբեր բուրմունքը տարածվում է խոհանոցով մեկ: Այնուհետև մի քանի շերեփ թան լցնում սոխառածի վրա, ապա ամբողջ սոխառածն ավելացնում եռացող զանգվածին:

Քյալագոշն ուտում են խաշի պես, այն համարվում է դժվարամարս կերակուր: Հյուրերին հրավիրում են առավոտյան: Ուտում են չոր լավաշը մեջը փշրելով: Ոմանք ուտում են առանց գդալի, ձեռքով` փափուկ լավաշի օգնությամբ: Քյալագոշի հետ խմում են օղի:

Ճաշի սեղանը գցված է: Սիման լցնում է ափսեներն ու միաժամանակ բացատրում` ինչպես է հարկավոր ուտել:

«Աղն ավելացնում են ուտողները: Նախապես ափսեի մեջ փշրում են լավաշը, լցնում քյալագոշը ու գդալով խառնում: Իսկ ձեռքո՞վ ուտել, թե՞ գդալով` ընտրում է ուտողը: Նաև պարտադիր սեղանին սոխ են դնում»,- բացատրում է Սիման:

Նրա թոռը`Էդուարդը, անդադար պտտվում է տատի շուրջն ու հարցնում. «Չեփե՞ց էդ քյալագոշը»:

Սիմայի լրագրող հյուրը նույնպես սպասում է, թե երբ պետք է համտեսի անծանոթ կերակուրը: (Մտածում եմ` ես այն չեմ հավանի, բայց առաջին գդալն ուտելով հասկանում եմ` սխալվել եմ: Մարալոթին յուրահատուկ համ է տվել կերակուրին: Ամեն հաջորդ գդալն ուտելով նոր բացահայտում եմ անում:)

«Քյալագոշը հնարավոր չէ միանգամից ուտել ու հասկանալ, դրա համար առնվազն պետք է նախիջևանցի լինել»,- ասում է նա:

(Ես իմ արմատներով Վանից ու Մուշից եմ, ու, իսկապես, միայն քյալագոշի կեսն ուտելուց հետո եմ հասկանում Սիմայի խոսքերը: Նա մի քանի գդալ մարալոթի է ինձ նվիրում, որ ես էլ մեր տանը փորձեմ քյալագոշ պատրաստել: Տեսնենք` Սիման ճի՞շտ է:)

Քյալագոշ պատրաստելու համար անհրաժեշտ են.
500 գ քամած մածուն
500 գ թթվասեր
3 հավկիթ
3 ճաշի գդալ ալյուր
200 գ կարագ
5-6 գլուխ սոխ
3 գդալ մարալոթի
2,5-3 լ ջուր

Պատրաստման եղանակը
Կաթսայի մեջ լցնել 500 գ քամած մածուն, 500 գ թթվասեր, 3 հավկիթ, 3 ճաշի գդալ ալյուր ու լավ ծփել: Շարունակելով ծփելը` ավելացնել 0,5 լ եռացրած ջուր: Հետո կաթսան դնել գազին`մարմանդ կրակի վրա: Երբ սկսում է եռալ, ավելացնել ևս 2 լ եռացրած ջուր:
Մանր կտրատել 5 գլուխ սոխ, լցնել թավայի մեջ 200 գ կարագի հետ: Սոխառածն անընդհատ խառնել, որպեսզի լավ եփի: Երբ արդեն դառնում է ոսկեգույն, ավելացնել երեք գդալ մարալոթի` շարունակելով խառնել: Պատրաստի սոխառածն ավելացնել քամած մածունով ու թթվասերով պատրաստված զանգվածին: Թողնել մի քանի րոպե ևս եփի և մատուցել:
Ուտելիս ավելացնել չոր փշրած լավաշ: Քյալագոշի հետ խմում են օղի: Սեղանին պարտադիր պետք է լինի նաև կտրատած գլուխ սոխ: