Բացիկ Հայաստանից. «Թող պատմությունս պատմեմ, էլի, վա~յ»

Բացիկ Հայաստանից. «Թող պատմությունս պատմեմ, էլի, վա~յ»


Երկար ու շոգ ամառային օրը տարրալուծվեց գունատ մթնշաղի մշուշում, մինչ հայ ընկերուհիս ու ես քայլում էինք երևանյան բանուկ փողոցներից մեկով: Մանկական զբոսայգու գույնզգույն ցուցանակը լուսավորում էր մայթը: Փողոցի դիմացի մայթին ուրվագծվում էր նախկինում խորհրդային թատրոնի շենքը, որն ասես Բեթմենի Գոթեմ-սիթիի ճարտարապետական ոճով վերակառուցված Սիդնեյի օպերայի շենքի մղձավանջային տարբերակը լինի:

Ընկերուհիս ցույց տվեց վառ լուսավորված ժամանակակից մի եկեղեցի.

- Գիտես ի՞նչ է այստեղ պատահել առաջին պսակադրության ժամանակ,- ասաց նա`անցնելով զգուշավոր շշուկի: - Կարիճ է ընկել հարսնացուի վրա ու խայթել, և նա մեռել է:

Թատերական դադար տիրեց, մինչ ես կմարսեի այդ պատմությունը.

- Ես հաստատ գիտեմ, որ Հայաստանի կարիճի խայթոցը մահացու չէ,-համարձակվեցի հակադարձել ես: - Բա հիվանդանոց չտարա՞ն: Եվ ընդհանրապես…

Զրուցակիցս ապշած նայեց ու աչքերը թարթեց.

- Մի քանի օրից է մահացել: Բարդություններից:

Այդ գիշեր, իմ բնակարանում, հազիվ զսպեցի մղումս «Գուգլում» որոնել` «Երևանում կարիճի խայթոցից մահացել է հարսնացու». ի՞նչ իմաստ ուներ:

Մայթերին` նստարաններին խմբով նստած ու կիզիչ արևից ապաստան փնտրող ճանճերին քշող ծեր կանանցից սկսած մինչև մեծ փորով միջին տարիքի տղամարդը` թարմ մրգերից հյութեր առաջարկող իր տաղավարին հենված, որ զրուցի հաճախորդների հետ` բոլորը պատմելու բան ունեն:

Ընկերուհուս և նրա ընտանիքի հետ իրենց ուրախ խոհանոցում նստած` խոտաբույսերով թեյ էինք անուշ անում և նայում, թե ինչպես էր պատուհանի հետևում թանձրանում մթությունը: Ընկերուհուս մայրը խնջույքի սեղան էր գցել` թարմ բանջարեղենով, հայկական պանրատեսակներով ու ավանդական տոլմայով:

Խմում էինք թեյն ու հերթով պատմություններ պատմում մարդկանց մեծ ու փոքր սխալների և մարդկային գոյության անհեթեթությունների մասին:

- Մորս պատմությունն ամենալավն է,- ասաց ընկերուհիս:

Նրա մայրը հեքիաթասացին վայել կեցվածք ընդունեց ու սկսեց.

- Ուրեմն էսպես, գնացել էի հարևանիս տուն, որին այնքան էլ լավ չէի ճանաչում:

Ընկերուհիս փռթկաց`ծիծաղը չզսպելով: Մայրն անվրդով շարունակեց.

- Լսել էի, որ ամուսինը մահացել էր: Երբ տուն մտա, տեսա սփռոցով ծածկված մի սեղանիկի վրա շրջանակով նկար էր դրված, կողքը` ծաղիկներ:

Ընտանիքի մյուս անդամները ծիծաղելով նստած տեղից առաջ եկան`սպասելով ավարտին:

Պատմողի ձայնը մռայլվեց` արտահայտելու կարեկցանք ու թախիծ.

- Նկարին նայելով հարցրի` հանգուցյալ ամուսի՞նդ է:

Բարձր ծիծաղի պատճառով բառերը հազիվ էի լսում:

Պատմողը շարունակեց հյուսել իր ասքը` արժանապատիվ լրջությամբ հասցնելով ավարտին.

- Հարևանս տարուբերեց գլուխն ու ասաց` ոչ, մայրս է:

Մեր պոռթկուն ծիծաղի ելևէջները զրնգացին բաց պատուհանից դուրս` դեպի մութ գիշերը: Ընկերոջս մայրը տորթ ու կեռաս բերեց, և սկսվեց զվարճալի պատմությունների երկրորդ փուլը:

Երբեմն նույնիսկ էական չէ` հասկանո՞ւմ ես, թե՞ ոչ:

Մի տաքսու վարորդ, որ ինձ հարցազրույցից հետո տուն էր տանում, սկսեց երկար-բարակ ռուսերեն պատմել իր երիտասարդ տարիների մասին` մեքենան միաժամանակ վարելով ու ճմռթված թղթի տոպրակից բռով ծիրան հանել-ուտելով: Թեև ողջ պատմությունից ընդամենը մի քանի բառ հասկացա` «ճամփորդություն», «կին», «ծովափ», «տուն», ծիծաղում էի` հուսով եմ` ճիշտ պահերին: Վարորդը կարծես թե դեմ չէր: Հաճույքից ձեռքով զարկեց ծնկին ու ինձ ծիրան հյուրասիրեց:

Որոշ պատմություններ ավելի ճշմարտանման են, քան մյուսները, իհարկե: Բայց ճշգրիտ, փաստացի իրողության և ավելի հետաքրքիր դարձնող հորինված մանրամասների միջև անապացուցելի տարբերությունները հազիվ թե կարևոր են այս դեպքում: Երբ ընկերս սկսեց ուրիշներին մի դեպք պատմել, որին ինքս էի ականատես եղել, մասնագիտական բնազդս թելադրեց, որ ծայրահեղ չափազանցությունների դեմն առնեմ:

- Կարևոր չէ,- ասաց նա` ձեռքի անհամբեր շարժումով, հանուն լրագրողական ազնվության արված իմ արդեն որերորդ ընդհատումից հետո: - Ես հայ եմ, թո´ղ պատմությունս պատմեմ, էլի, վա~յ:

Շատ դեպքերում սա սոսկ պատմություն չէ:

Երբ մի քանի օրից Հայաստանից հեռանամ, ամենաշատը կկարոտեմ ոչ միայն օտար մարդկանց ինքնաբուխ ու սրտաբաց հյուրընկալությունը և նոր ընկերներիս, որոնց հանդիպեցի ու մտերմացա այս ընթացքում, այլև այն ներքին ցնծությունը, որ գալիս է մուգ սև, հատիկ հայկական սուրճի սեղանի շուրջը հավաքված ասել-խոսել-ծիծաղելուց:

Այսօր` այն անորոշ տարածության մեջ, երբ դեռ չես մեկնել, բայց արդեն մոտենում է հրաժեշտի պահը, այստեղ անցկացրած ամեն վայրկյանն աչքիս առաջ է գալիս` արդեն իսկ ձեռք բերելով քաղցր հուշերի բութ ցավի աղոտ ուրվագիծը: Հարավային Ասիա իմ ճամփորդության երկրորդ մասին պատրաստվելով և գրելով այս վերջին` «Բացիկ Հայաստանից» ակնարկը` զգում եմ, որ սեփական կյանքիս գրքի այս գլուխն անխուսափելիորեն մոտենում է «վերջին» բառին:

Այնուամենայնիվ, և, կարծում եմ, հայերը կհամաձայնեն, ես հասկացա, որ կարևոր չէ, թե ինչպե´ս է ավարտվում պատմությունը: Կարևոր է, թե ինչպե´ս ես այն պատմում: